Archive for Tháng Mười Hai 15, 2012

37KT1 – ÔI CÁI LỚP TÔI – PHẦN 2

Posted: Tháng Mười Hai 15, 2012 in Uncategorized
Thẻ:,

Phần 1: https://phamphuquang.wordpress.com/2012/10/21/37kt1-oi-cai-lop-toi/

PTDC0007

…Hai mươi năm nhìn lại, quãng thời gian năm năm chung trường chung lớp cũng chẳng phải ngắn ngủi gì. Đủ để cho loài voi đẻ được một lứa. Đủ để cho mình phác họa được vài nét chân dung của một số người. Có thể không hoàn toàn đúng, nhưng có sao mình cứ vẽ vậy. Ai muốn đẹp thì mang phong bì đến gặp riêng mình…

Bắt đầu hoàn hồn, sau một ngày vắt óc suy nghĩ một cách rất nghiêm túc, mình quyết định viết tiếp phần hai.

Kính thưa các anh, các bạn!

Lần họp lớp này là một thành công ngoài mong đợi. 27/34 lời hứa đã được thực hiện. Có Trung cà đẫn, Hùng già, Minh Thúy, Thế Phong, Đỗ Văn Sáng, Thuận xê bát cheo thất hứa. Mấy nhân vật này đề nghị thằng Dũng xoăn vẫn bổ chi phí vào giữa đầu. Đinh Ngọc Minh báo gia đình có việc đột xuất, nhưng lại có thêm Sinh bệnh và Trực già ngoài dự kiến. Tổng cộng có 29 nhân tài. Nói chung có lẽ đây là lần đầu tiên đầy đủ và vui vẻ như vậy.

Xin phép các anh già nhé. Công đầu phải kể đến “thằng láo” Phạm Phú Quảng. Mình thật sự rất vui khi thằng Bình chuột từ Quảng Ninh cũng lên, uống với mình chén rượu, bắt tay thật chặt và cảm ơn mình đã khuấy động phong trào để mọi người cùng vui.

Xin có lời cảm ơn cả mấy chị em và rất mừng là tất cả đều ngày một xinh đẹp hơn.

Và tại sao lại hoàn hồn? Xin thưa rằng:

Thứ nhất: Những gì mình viết được phần đông các bạn ủng hộ, nhất là các bạn trẻ. Rất may là trong số bốn anh già được mình vẽ chân dung (http://yume.vn/mitdacbiettuot1991/article/37kt1-nhan-tai-lang-ta-phan-1.35DA1BD8.html) thì có hai anh trốn là Trung cà đẫn và Hùng già, hai anh còn lại thì quá Classic, lại vì “đặc thù công việc” nên không được phép sử dụng Internet. Tóm lại là chưa đọc!

Thứ hai: Cũng chính vì vậy nên các anh vẫn hồn nhiên như cô tiên. Gặp nhau là anh NVT bắt tay cảm ơn mình đã hô hào anh em đông đủ và không quên nói thêm “Tuy nhiên anh cũng phải dung hòa tất cả. Anh phải nói với anh T….”. Rồi mình tự nhận lỗi “láo”, tự phạt một ly, mời anh T già mấy ly tạ tội với anh. Vậy là anh cho mình một bài rất đầy đủ về nhân, lễ, nghĩa, tín…, về cái sự đời không biết ai hơn ai, anh chưa nhờ chú và chú cũng chẳng nhờ anh gì… Mình chỉ biết uống thêm với anh vài ly rồi vâng vâng, dạ dạ. “Em biết lỗi rồi! Lỗi là tại anh chưa biết tận dụng công nghệ thông tin, anh chưa biết hưởng thụ thành quả công nghệ cao. Anh chưa đọc bài nào của em viết cả, mặc dù em đã gửi email và nhắn tin rất nhiều lần rồi. Em xin nhận lỗi với anh!” Rồi qua câu chuyện anh sửa luôn thằng Tuấn lùn. Thằng này láo hơn cả mình. Mình đã bảo rồi, cái lớp này rất lành, lành đến mức không biết cả đùa. Vậy mà thằng này dám đùa với anh NVT. Chết nghe con, còn tao còn mày, có ngày mày còn vạ miệng hơn tao…

Nhưng như vậy cũng hay, có đủ điều kiện để những người đã đọc bài của mình kiểm chứng tính chân thật của “Tiên đề” do Quảng viết ra. Nhất là cái thằng Lê Phong, nó cứ tưởng mình mô đi phê, cứ tưởng ai cũng nhớ dốt như nó. Mình sướng nhất là cả lũ cứ nhấm nháy nhau ngồi nghe các anh già chứng minh cho mọi người thấy… mình viết đúng! Hehe, sướng vãi!

Thứ ba: Người mình lo giận mình nhất là đôi nhân tài “ĐNS – LTH”. Vì vậy bài đó tới tận 2h30 sáng 29 mình mới post (http://yume.vn/mitdacbiettuot1991/article/37kt1-nhan-tai-lang-ta-phan-3.35DA1CF5.html). Đúng như mình tiên đoán, đôi này là dân chuyên nghiệp, biết tận dụng thành quả công nghệ lắm, bài nào cũng đọc nhưng riêng bài này chưa đọc(Nếu mà chuyện làm ăn mình cũng tỉnh táo như này thì cái ghế kia đâu đến lượt bầu Đức ngồi. Than ôi, người tài chẳng gặp cơ duyên!). Mình sợ đôi này đọc xong giận không đi họp lớp nữa hoặc là sẽ chửi mình te tua. Nhất là đoạn “Lưới trời lồng lộng, “may” thưa mà khó thoát”. Phúc đức nhà thằng Quảng, tự nhiên cao hứng anh Trung lớp trưởng lại uốn nắn lão ĐNS và nhắc lại chuyện này. Mình thở phào, vậy là có bằng chứng hẳn hoi chứ chẳng phải lá cải. Miệng người già nói có trọng lượng lắm! Chỉ có điều mình không ngờ là tối về ĐNS lại nhắn tin chửi mình vì một chuyện khác. Lão nhắn “Đcm mày, tao chơi với mày bao nhiêu năm đã bao giờ nói xấu mày bao giờ chưa? Tao bóp vú bao giờ?…”. Mình sợ quá tắt máy luôn. Sau đó nghĩ lại mới nhớ, mình nói lão “Chào bằng tay” chứ có nói bóp vú bao giờ đâu. Định nhắn tin chửi trả nhưng lại sợ. Đánh nhau thì mình không sợ, mấy ông càng to càng dễ đánh trúng. Nhưng sợ nhất là ông rủ vật tay. Nên thôi!

***

Vả lại mình cũng nghiệm ra rồi, với tính xởi lởi, thích giao lưu như mình, từ lúc bước chân ra Hà Nội đến giờ quen biết vô vàn, chắc không dưới 2.000. 15 năm đầu ai nghe nói đến mình đều khen hay, đều nói tốt. Tưởng ai cũng hay, cũng tốt với mình. Tuần chay nào cũng có nước mắt, cuộc vui nào cũng là người trả tiền. Thì 15 năm đó là đồ bỏ. Hai năm tiếp theo thì lác đác có người chê hoặc không khen, là hai năm bắt đầu hiểu ra. Hai năm tiếp theo nữa, phần lớn bỏ mình mà đi, nói xấu thì nhiều lắm, thì hai năm đó được nhiều thứ. Được nhất là giải quyết được hết ruột thừa, mụn nhọt! Dạo này da dẻ trơn tru thôi rồi! Một năm gần đây nhất, nghe ai khen, ai nói tốt là mình giật mình lắm. Vì mình có gì hay, có gì tốt đếch đâu mà khen! Và một năm này mình được gần gia đình nhiều hơn!

Mình nhớ năm lớp 10, mình ở chung với thằng Vũ Chuột và bố nó. (http://yume.vn/mitdacbiettuot1991/article/k18-o-voi-vu-chuot.35D9983F.html). Bố nó rất quân phiệt, hơi có gì không vừa ý là ông mắng ngay, anh em nhà nó không cẩn thận là ăn đòn nặng. Có lần ông mắng nó việc mà nó không làm. Nó trả lời “Không phải con mần”. Nhưng giọng hơi cao. Ông chửi cho một trận và nói “Cha mẹ nói là con cái phải nghe. Đúng thì phải sửa, chưa đúng thì coi đó mà rút kinh nghiệm”. Hai mươi hai năm rồi nhưng mình nhớ chính xác từng chữ. Cho nên nếu ai nói xấu mình cứ thoải mái, nếu không đúng cũng không sao. Để mình còn biết “À, như vậy là xấu, là không hay”, để mình còn tránh!

***

Đấy, chừng đấy chuyện cùng một ngày thì công dân loại một còn tá hỏa chứ đừng nói đến cái loại “láo”, nhiều tội như mình.

Nhưng mình nghĩ kỹ rồi. Một liều, ba bảy cũng liều, viết thêm bài này nữa rồi tạm lánh mặt đi một thời gian. Tránh voi chẳng xấu mặt nào. Nghe ngóng xem tình hình dư luận thế nào rồi tính tiếp. Biết đâu có người sợ bị xấu dúi cho cái phong bì thì lại được bữa tươi(Thực ra mình đã gợi ý vài lần rồi mà chưa thấy gì).

Ôi cái lớp tôi!

PS: Nhắc thằng Dũng xoăn nhớ bổ sung danh sách mới gửi cho tất cả mọi người kèm theo ảnh chụp hôm 30. Tiền quỹ lớp thừa nên gửi vào Ngân hàng BIDV, là ngân hàng to, uy tín lại có người nhà làm, có gì còn dễ bề can thiệp. Đừng gửi vào Á Châu như năm ngoái, cả năm mà 4 triệu 9 vẫn hoàn 4 triệu 9. Chẳng được đồng lãi nào!

Hà nội, ngày 01 tháng 10 năm 2012

Phạm Phú Quảng

Advertisements

37KT1 – NHÂN TÀI LÀNG TA – PHẦN 2

Posted: Tháng Mười Hai 15, 2012 in Uncategorized
Thẻ:,

Phần 1: https://phamphuquang.wordpress.com/2012/10/21/37kt1-nhan-tai-lang-ta-phan-1/

…Hai mươi năm nhìn lại, quãng thời gian năm năm chung trường chung lớp cũng chẳng phải ngắn ngủi gì. Đủ để cho loài voi đẻ được một lứa. Đủ để cho mình phác họa được vài nét chân dung của một số người. Có thể không hoàn toàn đúng, nhưng có sao mình cứ vẽ vậy. Ai muốn đẹp thì mang phong bì đến gặp riêng mình…

Lưới trời lồng lộng

Lưới trời lồng lộng

Phạm Anh Dũng(Dũng xoăn) – Chu Việt Hà

Một cũ, một mới.

Thằng Dũng là 37KT1 chính gốc, còn cô Hà là dân nhập cư, năm thứ ba mới chuyển vào.

***

Trường Xây Dựng vốn rất ít nữ. Các khoa như Xây Dựng, Cầu Đường thì gần như không bao giờ có, chỉ có khoa Kinh Tế là có vài cô và đặc biệt là khoa Kiến Trúc thường nhiều hơn và xinh. Mình còn nhớ K36 các chị Kinh Tế và Kiến Trúc đều rất xinh. Hình ảnh một cô thướt tha tóc dài cầm cái bảng vẽ và cuộn giấy làm cho cánh đàn ông kỹ thuật luôn luôn thấy chân tay thừa thãi, đầu óc trống rỗng. Mình cũng chẳng phải là ngoại lệ. Nhưng hình như bụt chùa nhà không thiêng, mấy cô này cứ thướt tha theo mấy anh trường khác chứ chẳng chịu ngó ngàng gì đến bọn đàn ông trong trường. Chắc ở trong chăn hay thấy rận. Cũng vì thế mà sau này mình phải ngày ngày đạp xe xuống tận Hà Đông để ngắm một cô kiểu như vậy. Rồi trời chẳng phụ lòng kẻ gian, cầu được ước thấy, đến bây giờ mình vẫn còn phải ngắm cả ngày lẫn đêm, thậm chí thỉnh thoảng còn phải nghe mắng nữa.

http://yume.vn/mitdacbiettuot1991/article/k18-minh-minh.35D998D1.html

***

Chu Việt Hà

Vào Giai đoạn 2 thì Chu Việt Hà cùng năm cô nữa chính thức gia nhập 37KT1, trước đó chỉ có Lê Thị Hoan. Trong số bảy cô thì cô này trắng trẻo nhất, duyên duyên. Bọn con trai chỉ chê hơi bé và tóc hơi quăn, sợ sau này khổ… lây. Nói ngoài mồm vậy thôi, chứ trong lòng thì nhiều thằng thích lắm. Hoặc là nói thế để thằng khôn nào tưởng thật thì bỏ cuộc. Mình tính sơ sơ danh sách cũng đến cỡ chục thằng, trong số đó có cả mình. Nghĩ lại hồi đó buồn cười thật, thằng nào cũng vậy, thích thì chỉ giả vờ nhìn bâng quơ, vô tình gặp được ánh mắt nàng thì sướng mấy ngày. Rồi cùng lắm cũng chỉ dám giả vờ mượn sách, mượn vở để có cớ đến nhà trả. Nhà nàng ở trên khu tập thể Kim Liên, D mấy không nhớ nữa. Có vài lần mình đi trả vở lại gặp thằng khác đi mượn đang ngồi chờ trên đó. Nếu không nhầm thì là thằng Cường kều. Thằng này có cái xe Win màu đỏ, hồi đấy là kinh khủng lắm.

Thế mới biết con gái xinh khó học giỏi. Chỉ cần một chục thằng quấy rối kiểu như thế thì chẳng có thời gian đi vệ sinh chứ đừng nói gì đến học.

***

Dũng xoăn.

Thằng này tóc xoăn tít, hơi he he nên mình gọi là Dũng xoăn. Giờ cũng không nhớ là ngoài mình ra còn có ai gọi nó như thế hay không. Nó ít nói, hay cười, nhưng có lúc hơi lì. Đá bóng nó hay bắt gôn. Nói chung hiền lành, không thấy bon chen với ai bao giờ. Bố mẹ nó ở trong khu tập thể Ngân Hàng, chắc thằng này không chịu nối nghiệp các cụ nên vợ nó bây giờ phải làm thay. Nó đi học bằng cái xe 82-89 màu xanh cửu long, vào thời đó là oai lắm rồi, chỉ có điều trông thằng này ngồi lên cái xe đó như thằng nông dân. Giống xe đi mượn.

Nó cứ bình bình vậy, không ai đề phòng. Cho đến một ngày mình lại lên nhà nàng, hôm đó hình như mình mang cho nàng mượn cuốn sách “Tuyển tập các bài hát tiếng Anh”, thì gặp nó mặc cái áo Nato ngồi lù lù ở đó. Mình rất ngạc nhiên còn nó thì cười và nhìn mình rất khó hiểu. Mình giả vờ dò hỏi thì biết được nó đến được một lúc khá lâu rồi. Vậy là yên tâm, nó sắp về. Vậy mà ba đứa ngồi uống hết mấy cốc nước thằng này cũng chẳng có ý định nhấc mông ra khỏi cái ghế. Đã thế cả ba đứa cũng chẳng biết nói gì. Bao nhiêu lời hay, ý đẹp mình chuẩn bị suốt mấy ngày vậy là đổ xuống sông xuống bể cả. Gặp ngay con kỳ đà miệng rộng, nó đớp hết. Nhắm chừng không lì được bằng nó, mình đành chào về trước. Nó vẫn ngồi.

Dọc đường mình cứ nghĩ mãi. Thấy tình hình không ổn tí nào. Hỏng bét!

Thằng này nó giỏi đánh du kích, lại có da mặt dày hơn mình. Thôi đành bỏ cuộc!

Thế rồi nó và Hà thành một đôi thật. Càng lâu càng thấy phục thằng này, toàn làm chuyện bất ngờ. Nó đẻ phát được hai thằng cu một lúc. Chu Việt Hà vẫn xinh nhất nhà!

 (Còn nữa)

Hà nội, ngày 29 tháng 09 năm 2012

Phạm Phú Quảng


“Một ngàn năm trước họ đã học Trung Hoa. Một ngàn năm sau họ học phương Tây. Họ không sợ học kẻ thù, mà chỉ sợ vô minh vì không học”. 

Tại hội thảo Sách và chấn hưng giáo dục tổ chức ở TP.HCM ngày 6.5 do IRED (viện Nghiên cứu giáo dục) phối hợp với bộ Văn hoá – thể thao và du lịch tổ chức, GS Nguyễn Xuân Xanh đã có một bài phát biểu gợi nhiều liên tưởng, khi lý giải nguyên nhân đưa Nhật Bản đến địa vị siêu cường chính là không ngừng tôn vinh việc đọc, việc học và đề cao tri thức…

“Biết được văn hoá đọc và giáo dục của Nhật Bản phát triển từ 300 năm trước, chúng ta chắc không còn quá ngỡ ngàng trước sự trỗi dậy mạnh mẽ và đột ngột của Nhật Bản, nhưng vẫn phải cực kỳ ngạc nhiên và ngã mũ nhiều lần trước dân tộc văn hoá này. Darwin nói ở đâu đó, rằng Nhật Bản là một kỳ quan thế giới. Đối với người Nhật, đọc sách là để khai minh, vươn lên bằng thiên hạ. Đọc sách là thuộc tính của một dân tộc văn hoá có ý thức để không ngừng phát triển và hoàn thiện mình”.

20120513114308_ImageHandler2.ashx

Người Nhật đọc sách nhiều.

Công ty đầu tiên là công ty sách

Công cuộc duy tân Minh Trị chưa đầy 30 năm mà đã thay đổi hẳn bộ mặt của dân tộc nhỏ bé này, đưa Nhật Bản từ một xã hội phong kiến lên hàng cường quốc hiện đại. Nhà Thanh sụp đổ. Mười năm sau đế chế Nga cũng chịu chung số phận. Nhật Bản đã nghiễm nhiên trở thành cường quốc toả sáng tại vùng châu Á còn sống trong đêm tối.Vì sao Nhật Bản có sức mạnh thần kỳ và nhanh chóng ấy? Nhật Bản trước hết là một dân tộc văn hoá độc đáo mà một trong những nét độc đáo đó là văn hoá đọc và giáo dục. Họ đã trưởng thành nhanh chóng bằng sự rèn luyện văn hoá từ nội tâm sâu thẳm. Và đó là đề tài tôi xin được phép trình bày sau đây.

Vào thời Minh Trị, nhiều quyển sách phương Tây được dịch sang tiếng Nhật đã được bán ra hàng triệu bản, như quyển “Tự giúp mình” (Tự trợ luận, Self-Help) của Samuel Smiles; quyển Tự do luận (On Liberty) của John Stuart Mill, hay quyển Tây dương sự tình của Fukuzawa biên soạn nói về văn minh phương Tây. Đó là những con số khủng nếu chúng ta biết rằng dân số của Nhật Bản lúc bấy giờ chỉ khoảng hơn 30 triệu người. Thời Minh Trị, Cty TNHH đầu tiên ra đời là Cty nhập khẩu và kinh doanh sách Maruzen. Sách là nền tảng tri thức để chấn hưng đất nước.

Trong các tác giả phương Tây có lẽ Herbert Spencer (1820-1903) là người có ảnh hưởng lớn nhất lên Nhật Bản Minh Trị. Ông được biết với nhiều đề tài, trong đó có thuyết tiến hoá xã hội Darwin, tức “khôn sống mống chết” nói nôm na hay thích nghi để tồn tại. Điều này dễ hiểu khi vào hậu bán thế kỷ 19 nhiều phần đất trên thế giới tiếp tục rơi vào tay các cường quốc phương Tây, trong đó có Miến Điện và Đông Dương.

Không phải văn hoá đọc của người Nhật bỗng dưng bùng nổ vào thời Minh Trị sau đêm dài phong kiến mà nó có gốc rễ sâu xa từ thời Tokugawa 1600-1868, từ lúc dân tộc này chỉ có văn hoá võ sĩ trên chiến trường, từ lúc thầy tu khoẻ mạnh cũng muốn tra trận để thi thố tài năng tìm hạnh phúc. Cách đây 300 năm Nhật Bản đã có những con số “khủng” về giáo dục và văn hoá đọc, hai thứ có mối liên hệ chặt chẽ nhau.

Trong thời vàng son Genroku (1688-1704) Nhật Bản đã có một hệ thống xuất bản sách hiện đại đáng ngạc nhiên, với nhiều nhà xuất bản lớn, nhà minh hoạ và nhà văn tên tuổi, với số sách bán ra thường lên đến 10.000 bản, một con số “khủng” cách đây 300 năm. Giáo dục thời Tokugawa bùng nổ, với hệ thống trường học phục vụ nhiều đối tượng và đẳng cấp khác nhau: trường Mạc phủ trung ương, trường bang của các đại danh, trường dành cho thường dân nghèo (terakoya), trường tư thục (privat academy) cho samurai lẫn thường dân (shijuku), một loại trường phi đẳng cấp (sẽ được thực hiện rộng rãi vào thời Minh Trị, giống như mô hình trường trung học cải cách của Humboldt đầu thế kỷ 19 tại Đức).

Giáo dục – dịch thuật bùng nổ

Một ngàn năm trước họ đã học Trung Hoa. Một ngàn năm sau họ học phương Tây. Họ không sợ học kẻ thù, mà chỉ sợ vô minh vì không học.

Khi Nhật Bản bắt đầu cuộc duy tân, cả nước đã có 17.000 trường học đủ mọi loại! Hàng triệu người đã được học hành. Đó là những con số khủng tiếp tục của giáo dục của Nhật Bản. “Việc đầu tiên cần thiết cho sự trị vì một nhà nước là năng lực con người. Mà năng lực con người thì đến từ sự học” như học giả Khống giáo nổi tiếng Dazai Jun (1686- 1747) viết.

Vì sao có những con số khủng về giáo dục và văn hoá đọc của một dân tộc vốn là võ sĩ?

Năm 1615 tướng quân Tokugawa Ieyasu, sau khi bình định gần ba trăm bang (han), đã truyền lệnh cho tất cả các đại danh đứng đầu các bang (daimyō), và cho các võ sĩ rằng (Điều 1): “Bun bên tay trái, Bu bên tay phải”. Bun là văn, còn bu là võ, từ đó bushi là võ sĩ, bushido là võ sĩ đạo. Tức “quyển sách bên tay trái, thanh gươm bên tay phải”. Và văn đi trước võ để có sự trị nước lâu bền. Võ sĩ là giai cấp cầm quyền ở Nhật Bản, trở thành giai cấp có học, và rất thấm nhuần văn hoá khổng giáo.

Mệnh lệnh trên có tác dụng của một “big bang” của văn hoá học và văn hoá đọc sách. Nó được tiếp tục giương cao và nhắc nhở bởi các đời tướng quân tiếp nối. Các đại danh phải học văn hoá, khoa học và nghệ thuật quản lý đất nước. Một đại danh có học phải đọc sách hằng ngày. Để học, họ lập ra các thư viện khắp các bang. Tokugawa là chế độ tự ‘toả quốc’ (sakoku) suốt 260 năm, sau khi họ đuổi hết người truyền giáo phương Tây 1640 (Việt Nam 1630), chỉ chừa một cảng nhỏ Dejima ở Nagasaki để thông thương với Hà Lan là một quốc gia nhỏ phát triển ở châu Âu mà họ biết không thể làm tổn hại độc lập của họ được. Họ kiểm soát nghiêm ngặt việc nhập khẩu sách báo, để tránh sự thâm nhập của Kitô giáo. Nhưng cũng chính trong hai thế kỷ đóng kín đó, qua ngõ Hà Lan, giới trí thức Nhật Bản đã làm được một cuộc dịch thuật vĩ đại, gọi là ‘Lan học’ (Rangaku), để biết rõ sự phát triển khoa học, công nghệ trong cao trào cách mạng công nghiệp đang diễn ra ở châu Âu. Đó là bình minh của nhận thức, giúp cho Minh Trị nhanh chóng thành công.

Một sự lặp lại kỳ thú của lịch sử: châu Âu đã từng có cuộc dịch thuật vĩ đại thế kỷ 11 và 12 làm nền tảng phát triển khoa học cho các đại học châu Âu vừa ra đời, thì tương tự ở phương Đông, Nhật Bản cũng đã có cuộc dịch thuật vĩ đại của mình trong hai thế kỷ đóng cửa, giúp chuyển hệ hình tư duy kiểu phong kiến Trung Hoa sang hệ hình khoa học hiện đại phương Tây. Cuộc dịch thuật là khó nhọc và không kém phần nguy hiểm, nhiều nhà Lan học đã phải tự sát trước sự truy bức của chính quyền cảnh sát Mạc phủ, nhưng trí thức Nhật Bản đã thể hiện tinh thần trách nhiệm cao cả của mình đối với quốc gia, rằng họ không thể yêu nước trong sự vô minh, như bác sĩ nổi tiếng Sugita Gempaku (1733-1817) tự biện, người tạo cú hích mạnh mẽ cho Lan học mà sau này nhà khai sáng Fukuzawa đánh giá rất cao.

Tương tự, các nhà lãnh đạo trong chính quyền Minh Trị cũng không thể trị vì đất nước trong sự vô minh. Năm 1882, tức 14 năm sau Phục hồi Minh Trị, thống kê cho thấy có tất cả 2.170 quyển sách tiếng nước ngoài Anh, Pháp, Đức tại các văn phòng chính phủ. Các quan chức lãnh đạo của chính quyền Minh Trị đều là những người có học, trước Khổng học sau Tây học và đọc được tiếng nước ngoài, có người từng du học ở phương Tây. Mạc Phủ cũng đã sớm thành lập văn phòng dịch thuật, cái mà lúc đầu họ gọi là Viện nghiên cứu sách của người man di, có nhiều sách vở nhất, nhiều trí thức đã trưởng thành qua đó, nhanh chóng thay đổi được hệ hình tư duy của mình.

Có một cái ‘khủng’ đáng được nhắc ở đây: tính xã hội cao độ của người Nhật được thể hiện qua sự hy sinh vô cùng lớn của xã hội giúp thanh niên vượt khó trong việc học. Không những người thầy hy sinh cho học trò, mà hầu như cả xã hội đều ra tay giúp đỡ vô vị lợi. Hoàng gia Nhật dành phần lớn thu nhập cá nhân cho giáo dục công đã đành; các đại danh, những người chủ đất giàu có tranh đua với nhau hỗ trợ giáo dục đã đành, mà xuyên suốt mọi tầng lớp xã hội, các thương gia, nhà ngân hàng, nhà sản xuất – tất cả những người giàu có của các giới thương mại và công nghiệp – đều hỗ trợ việc giáo dục sinh viên; các sĩ quan quân đội, công chức, bác sĩ, luật sư, các giới nghề nghiệp, nói tóm lại tất cả đều làm như thế. Đặc biệt các giảng viên, giáo sư đại học tuy với đồng lương khiêm tốn nhưng đã biết “nhường cơm xẻ áo” với sinh viên. Hầu như tất cả các công trình giáo dục bậc đại học được thực hiện ở Nhật Bản, dù có sự giúp đỡ của chính phủ, đều là những kết quả của sự hy sinh cá nhân (Lafcadio Hearn).

Sự chuyển đổi xã hội Nhật Bản từ phong kiến sang xã hội công nghiệp là công trình trí tuệ của giới trí thức Nhật Bản, hạt nhân của xã hội mới. Họ là những người “khai mông” (keimō). Thứ nhất, họ khêu dậy tinh thần “văn minh và khai hoá” (bummei-kaika). Việc này được thực hiện bởi nhóm “Minh lục xã” (Meirokusha) xung quanh các nhà khai sáng lớn Fukuzawa, Mori, Nishi, Katō, Tsuda, Nakamura, Kanda và Nishimura.

Thứ hai, để tạo sự đồng thuận xã hội, giới trí thức phải bắc được chiếc cầu sống chung giữa Khổng giáo và chủ nghĩa tư bản, chủ nghĩa thực chứng khoa học phương Tây, và với thương mại, như loại hình kinh doanh đã được cường quốc Anh đại diện là sức mạnh tổng hợp của cách mạng công nghiệp và thể chế chính trị dân chủ. Thương mại, vốn đứng hàng cuối cùng trong bậc thang sĩ, nông, công, thương của xã hội khổng giáo phương Đông, nay được bốc lên vị trí hàng đầu như một đức hạnh cao quý. Thương mại là công cụ cần thiết của nghệ thuật lãnh đạo nhà nước để thực hiện trách nhiệm đạo đức khổng giáo của mình đối với nhân dân. Tri thức phương Tây và đạo đức khổng giáo phương Đông có thể sống chung và bổ túc cho nhau.

Một sự kiện có ảnh hưởng lớn lên các nhà lãnh đạo Nhật Bản liên quan đến ý thức về cuộc đấu tranh sinh tồn đang diễn ra gay gắt, khi Đoàn Iwakura là đoàn có sứ mệnh đi tìm khai sáng cho Nhật Bản tại Hoa Kỳ và châu Âu 1871- 73 dừng chân thăm nước Đức. Trong buổi chiêu đãi đoàn ngày 15 tháng 3 năm 1873 tại Berlin, Thủ tướng Bismarck của Đức đã có những lời phát biểu sau đây: Giờ đây các quốc gia trên thế giới tất cả đều tỏ ra thân thiện và lễ phép khi họ giao tiếp nhau, nhưng đó chỉ là bề ngoài. Thực tế đằng sau là ngấm ngầm sự mưu hại lẫn nhau và cuộc đấu tranh giành ưu thế…

Bismarck cho rằng, nước mạnh chỉ tìm cách ức hiếp và bắt nạt nước yếu. Theo ông, một dân tộc chỉ chăm sóc tình yêu quê hương thôi chưa đủ. Nếu không xây dựng được sức mạnh thì đất nước sẽ không giành được sự tôn trọng trên chính trường quốc tế, độc lập chỉ là niềm hy vọng hảo thôi. Những lời nói của Bismarck rót đúng vào trái tim đang khao khát tìm đường khai sáng và quyết tâm sắt đá của các nhà lãnh đạo samurai.

Mori Arinori (1847-1889), Bộ trưởng giáo dục đầu tiên của Nhật Bản Minh Trị, người có công lớn như Wilhelm von Humboldt của Đức, đã thấy trước cuộc đấu tranh sinh tồn của thuyết tiến hoá xã hội đang diễn ra trên thế giới, đang đe doạ chính bản thân dân tộc mình, đã diễn tả sâu sắc ý nghĩa của công việc giáo dục như sau: “Chiến tranh (sensō) không phải chỉ là đánh nhau bằng súng đạn và giết nhau, mà tất cả mọi người Nhật phải được tham gia ngay bây giờ vào cuộc chiến tranh của kỹ năng, kỹ năng của cuộc sống, của công nghiệp, thương mại, tri thức. Và đào tạo thầy giáo phải dựa trên sự chuẩn bị cuộc chiến tranh này. Thua cuộc chiến tranh này là sẽ thua cuộc chiến tranh bằng súng đạn. Đất nước chúng ta phải chuyển dịch từ vị trí hạng ba lên vị trí hạng hai, rồi hạng hai lên hạng nhất; và sau cùng lên đến vị trí hàng đầu trong cộng đồng các quốc gia thế giới. Con đường tốt nhất để thực hiện điều này là đặt nền móng cho giáo dục cơ bản”. Đó là sự tiến hoá xã hội đi lên của Nhật Bản mà các nhà lãnh đạo Minh Trị đã hình dung và kỳ vọng với tất cả quyết tâm.

Biết được văn hoá đọc và giáo dục của Nhật Bản phát triển từ 300 năm trước, chúng ta chắc không còn quá ngỡ ngàng trước sự trỗi dậy mạnh mẽ và đột ngột của Nhật Bản, nhưng vẫn phải cực kỳ ngạc nhiên và ngã mũ nhiều lần trước dân tộc văn hoá này. Darwin nói ở đâu đó, rằng Nhật Bản là một kỳ quan thế giới. Đối với người Nhật, đọc sách là để khai minh, vươn lên bằng thiên hạ. Đọc sách là thuộc tính của một dân tộc văn hoá có ý thức để không ngừng phát triển và hoàn thiện mình. Một ngàn năm trước họ đã học Trung Hoa. Một ngàn năm sau họ học phương Tây. Họ không sợ học của kẻ thù, mà chỉ sợ vô minh vì không học. “Hãy biết kẻ thù” (Tôn Tử). Họ học sớm và học nhiều hơn Trung Hoa là quốc gia đã tiếp xúc với phương Tây cả trăm năm trước họ mà vẫn không học được gì. Họ học mà vẫn giữ được bản sắc, “tổng hợp được văn hoá Đông Tây”, trong khi Trung Hoa chính là nước vứt bỏ truyền thống của mình sau những cuộc cách mạng phiêu lưu. Nhật Bản đã mang lửa văn minh của thần Prometheus về châu Á để thắp sáng cả vùng. Họ đã thành công rực rỡ như một tấm gương sáng chói, và được cả thế giới nể phục.

Ngày nay bài học Nhật Bản không phải đã mất đi giá trị vì nó đã hơn một trăm năm qua. Không. Dân tộc nào biết cầu thị và khiêm tốn sẽ tìm thấy ở tấm gương vĩ đại này những viên thuốc hồi sinh, cũng như chính dân tộc Nhật Bản đã từng tìm được những viên thuốc hồi sinh cho mình ở việc học hỏi Trung Hoa và phương Tây một cách không sĩ diện đễ tiến lên hàng đầu trong cộng đồng các dân tộc tiên tiến.

Theo SGTT